Tarasiewicz Michał January, pseud. Orzelski (1871–1923), aktor, reżyser, dyrektor teatrów, przedsiębiorca.
Ur. 19 IX w Krakowie, był synem Tadeusza Antoniego (zob.) i jego drugiej żony Zofii z Morawskich (1841–1905). Miał braci: Tadeusza Marka Józefa (1863–1917), prawnika i chemika, i Jana Szymona (1864–1906), przedsiębiorcę, oraz siostry: Zofię (1866–1916), Marię (1873 – przed 1923) i Helenę Annę (1881–1949), żonę Jerzego Kwiatkowskiego, prawnika. Z pierwszego małżeństwa ojca z Sebaldą z Armatysów (1835–1858) miał siostrę przyrodnią Sebaldę Marię (1857–1917), nauczycielkę, żonę Leopolda Münnicha (1850–1901), urzędnika.
T. spędził dzieciństwo w Krakowie i pozostał tu, gdy pod koniec r. 1881 rodzina przeniosła się do Warszawy. Umieszczony na stancji, uczył się od r. 1885 w III Gimnazjum im. Króla Jana III Sobieskiego. Z powodu słabych wyników w nauce przeniesiono go w r. 1889 do Gimnazjum im. Franciszka Józefa I we Lwowie; ukończył je w r. 1891, ale nie przystąpił do egzaminu dojrzałości. Następnie zamieszkał w Warszawie i wstąpił do Klasy Dykcji i Deklamacji przy Warszawskim Tow. Muzycznym, gdzie był uczniem Józefa Kotarbińskiego, Władysława Szymanowskiego i Wincentego Rapackiego; kolegował m.in. ze Stanisławą Wysocką. Na życzenie ojca przybrał pseud. Orzelski. Po występie 18 VI 1893 (prawdopodobnie w roli Karola Moora w „Zbójcach” F. Schillera) Aleksander Rajchman uznał, że «P. Orzelski ma niemało układności salonowej, mówi dobrze, lubo nieco za monotonnie, obdarzony jest głosem dźwięcznym» („Echo Muzycz., Teatr. i Artyst.” 1893 nr 25). Podczas popisu końcowego zagrał 24 VI 1894, pod swoim nazwiskiem, rolę Zbigniewa we fragmentach „Mazepy” Juliusza Słowackiego i Wacława we fragmentach „Męża i żony” Aleksandra Fredry oraz Cadillaca w wystawionej w całości „Ciężkiej próbie” P. Bertona. Debiutował 23 IX t.r. w Warszawskich Teatrach Rządowych (WTR) w roli Raoula de Géran w specjalnie dla niego wznowionej jednoaktówce „Iskierka” É. Paillerona i choć pisano, że jego «twarz przyjemna, ale albo nieruchliwa, albo bez wyrobionej mimiki», zdobył pozytywną ocenę Kazimierza Zalewskiego, uznającego, że ma on «dykcję dobrą i wypowiada zdania inteligentnie» („Kur. Warsz.” 1894 nr 265); nie został jednak zaangażowany. Wiosną 1895 odbył podróż do Wiednia oraz do Berlina, gdzie w Deutsches Theater oglądał A. Sormę i J. Kainza. Latem t.r. występował z łódzkim zespołem Michała Wołowskiego w teatrze ogródkowym «Wodewil» w Warszawie, m.in. w sielance „Ostatni grosz” Wołowskiego. Kolejny raz, mimo otrzymania zgody na ponowne występy w WTR oraz zagrania 1 VIII roli Hrabiego Neipperga w „Madame Sans-Gêne” E. Moreau i V. Sardou, a 14 VIII Jerzego Chutki w „Hardych duszach” Zygmunta Sarneckiego, nie został zaangażowany. Jednak po obejrzeniu T-a w roli Chutki przyjął go Zygmunt Przybylski na sezon 1895/6 do teatru we Lwowie. T. zagrał tam dwadzieścia osiem ról, głównie komediowych, m.in. Henryka w „Grubych rybach” Michała Bałuckiego, choć większą uwagę przyciągnął jako Karol Moor. Następnie występował w teatrze w Poznaniu, kierowanym przez Edmunda Rygiera, i 1 X 1896 zagrał Kazimierza Pułaskiego we fragmentach „Konfederatów barskich” Adama Mickiewicza, a 15 X t.r., w rocznicę śmierci Tadeusza Kościuszki, przedstawił go «dość wiernie», choć z nadmiarem «tragicznego patosu» („Dzien. Pozn.” 1896 nr 239) w „Kościuszce pod Racławicami” Władysława Ludwika Anczyca. W pierwszym sezonie zagrał prawie czterdzieści nowych ról, także w objeździe w Inowrocławiu i Gnieźnie. Najwyżej oceniono jego Roberta w „Spirytystach” G. Mosera oraz Tholosana w „Naszych najserdeczniejszych” Sardou.
Po występach latem 1897 w warszawskim teatrze ogródkowym «Odeon» (pod wspólną dyrekcją Rygiera i Feliksa Kwaśniewskiego) T. w październiku t.r. znów znalazł się w zespole Wołowskiego i w marcu 1898 w Petersburgu odniósł sukces jako Leander w „Doktorze z musu” Moliera. Po powrocie zespołu do Łodzi zagrał bez powodzenia Franciszka Moora w „Zbójcach” oraz Tigellinusa w „Ligii” J. Barreta. Z zespołem Wołowskiego występował latem t.r. w warszawskiej «Bagateli» w sztukach E. Rostanda „Cyrano de Bergerac” (jako Christian) i „Królewna zza morza” (jako Bertrand). Sam przetłumaczył t.r. z języka niemieckiego farsę „Piekielne męki” E. Gettkego i A. Engela, a razem z Mieczysławskim (pseud.) napisał czteroaktowy dramat pt. Pokrowscy (niezachowany), którego akcja toczyła się w środowisku przemysłowców polskich (utwory te nie zostały wystawione). W grudniu 1898 w „Gońcu Łódzkim” (nr 268, 269) opublikował artykuł Teatr polski na przełomie dwóch wieków. W sezonie 1898/9, nadal w zespole Wołowskiego, grał m.in. w pięciu komediach Fredry, wśród nich Ludmira w „Panu Jowialskim” i Albina w „Ślubach panieńskich”. W lutym 1899, jako m.in. Rabi de Santos w „Urielu Akoście” K. Gutzkowa i tytułowy bohater w „Mazepie”, partnerował Romanowi Żelazowskiemu podczas jego występów gościnnych w Łodzi. Sam wyreżyserował w kwietniu t.r. jednoaktówki: „Posażna jedynaczka” Jana Aleksandra Fredry, „Na przekór” Przybylskiego i „Chłopi arystokraci” Anczyca w kole amatorskim Chrześcijańskiego Tow. Dobroczynności w teatrze Sellina. Latem t.r. w zespole Wołowskiego występował ponownie w «Bagateli».
Na sezon 1899/1900 Kotarbiński zaangażował T-a do Teatru Miejskiego w Krakowie. T. na inaugurację dyrekcji zagrał 26 VIII 1899 Jana Kleofasa w prapremierze „Złotej Czaszki” Słowackiego. Występ w prapremierze „Snu srebrnego Salomei” Słowackiego (24 III t.r.) nie spotkał się z uznaniem, a Elżbieta Kietlińska stwierdziła wręcz, że T. w roli Sawy wyglądał jak «rzeźnik niosący na procesji nóż cechowy przy baldachimie». Z powodzeniem natomiast pierwszy raz w repertuarze współczesnym grał Rohrlanda w „Podporach społeczeństwa” H. Ibsena, Aniuczkina w „Sybirze” Gabrieli Zapolskiej oraz Stachowskiego w „Karykaturach” i Ryszarda Żórawskiego w „Sonacie” Jana Augusta Kisielewskiego. Zagrał w Krakowie najważniejszą w karierze rolę – Kordiana w dramacie Słowackiego (opracowanie tekstu i reż. Kotarbiński); prapremiera odbyła się 25 XI. Zdaniem Stanisława Tarnowskiego «przeszedł wszystkie oczekiwania ludzkie, ale może i swoje własne» („Przegl. Pol.” T. 143: 1899), a wg Rudolfa Starzewskiego «grał bardzo inteligentnie, bardzo artystycznie, bardzo poetycznie […], indywidualną charakterystykę oparł na trafnym psychologicznym podkładzie», zdobywając «rycerskie ostrogi» („Czas” 1899 nr 272). W tytułowej roli Don Carlosa w dramacie Schillera T. w opinii Konstantego Marii Górskiego «przewyższał siłą przeważnie lirycznego Kordiana». Na swój benefis w czerwcu 1900 zagrał znów Kordiana, przyjętego owacyjnie.
Żegnany w Krakowie z żalem, został T. zaangażowany przez Tadeusza Pawlikowskiego do Teatru Miejskiego we Lwowie. Grał tam zarówno role epizodyczne, klasyczne (Benedykta w „Wiele hałasu o nic” W. Shakespeare’a, Doranta w „Igraszkach trafu i miłości” P. Marivaux), jak i główne, zdobywając uznanie publiczności jako Percinet w „Romantycznych” Rostanda. Zagrany pierwszy raz 12 X 1900 tytułowy bohater w „Fantazym” (wyst. jako „Nowa Dejanira”) Słowackiego, to wg Adama Krechowieckiego «niepospolita kreacja, sięgająca wyżyn artyzmu» („Gaz. Lwow.” 1900 nr 236). W repertuarze współczesnym wystąpił T. m.in. jako Zygmunt Przecławski w „Złotym runie” Stanisława Przybyszewskiego i Stanio w „Życiu na żart” Zapolskiej. Obsadzony przez Ludwika Solskiego w roli Poety w lwowskiej premierze „Wesela” Stanisława Wyspiańskiego, w trakcie pracy nad rolą obejrzał w Krakowie na początku maja 1901 wersję prapremierową. Po próbach we Lwowie Wyspiański napisał 22 V t.r. do Elizy Pareńskiej, że «Tarasiewicz bardzo ładny, myślący». W ocenie Feliksa Konecznego na premierze (24 V) «okazała się w Poecie krew pod cezurą, a pod wierszykami człowiek» („Przegl. Pol.” T. 144: 1902). W lipcu partnerował T. występującej gościnnie Helenie Modrzejewskiej w roli Młodego Oficera w „Warszawiance” Wyspiańskiego (reż. Solski). Krytyka postrzegała go jednak jako aktora o emploi amanta, a Józef Flach stwierdził w „Przedświcie” (1901 nr 104), że «P. Tarasiewicz ani do kontusza, ani do rezonerstwa nie jest stworzony». Od października Pawlikowski nie powierzał mu już nowych ról i w marcu 1902 T. zrezygnował z angażu.
Po kilku występach gościnnych w Teatrze Miejskim w Krakowie T. 20 III 1902 został w nim ponownie zaangażowany przez Kotarbińskiego. Już 22 III t.r. zagrał Oberona w „Śnie nocy letniej” Shakespeare’a, a 22 V w VIII obrazie „Irydiona” Zygmunta Krasińskiego «znakomicie, zadziwiająco, odtworzył zawiłą, potworną istotę Heliogabala» (Tarnowski). Grał ponadto Filona w „Balladynie” Słowackiego, a postać Przyjaciela w „Matce” Przybyszewskiego «ustawił […] z nadzwyczajnym talentem w sam raz na granicy realizmu a symbolu» (Koneczny, „Przegl. Pol.” T. 146: 1902). W opinii Zapolskiej („Ilustr. Pol.” 1902 nr 46) w „Monnie Vannie” M. Maeterlincka, tworząc rolę Prinzivallego, jako jedyny «był pewny siebie i wiedział, dokąd idzie i jak ma się kierować w tym dziele». Znaczącym wydarzeniem była 29 XI prapremiera „Nie-Boskiej komedii” Krasińskiego (reż. Kotarbiński i A. Walewski), w której T. jako Mąż «wyglądał na chorobliwego, mdlejącego romantyka», a nie, jak go sobie wyobrażał Tarnowski, «człowieka zdolnego działać» („Czas” 1902 nr 290).
Gdy na zebraniu 6 XII 1902 podjęto decyzję o założeniu Czytelni Teatru Miejskiego, organizacji związkowo-samokształceniowej działającej przy tym teatrze, T. został zastępcą przewodniczącego jej Komitetu Tymczasowego i był nim do czasu opuszczenia Krakowa; w r. 1907 otrzymał tytuł członka honorowego. W styczniu 1903 partnerował gościnnie występującej Modrzejewskiej, m.in. jako Fantazy oraz Robert Dudley w „Marii Stuart” Schillera. T.r. zagrał w trzech prapremierach dramatów Wyspiańskiego: jako Geniusz w „Wyzwoleniu” (reż. Walewski) stworzył 28 II postać «pełną mistycznej złowrogiej powagi» (Kotarbiński), za co od autora otrzymał egzemplarz pierwszego wydania tego utworu z dedykacją i projekt kostiumu Geniusza; 25 IV grał Protesilasa w „Protesilasie i Laodamii”, 7 V jako Sieciech w „Bolesławie Śmiałym” (reż. Walewski i J. Sosnowski) «wyglądał na porządnego, poczciwego chłopa» (Kietlińska). Podczas wieczoru zorganizowanego przez młodzież akademicką UJ na dochód polskiego gimnazjum w Cieszynie wystąpił 16 III 1903 obok Aleksandra Zelwerowicza jako recytator. Udzielał też prywatnych lekcji aktorstwa, m.in. Elżbiecie Zaleskiej. Dn. 30 VI t.r. rolą Sieciecha pożegnał się, jako stały członek zespołu Teatru Miejskiego, z publicznością krakowską.
Z powodu przewlekłej choroby serca wyjechał T. do Warszawy na leczenie i kilkumiesięczną rekonwalescencję. Zaangażował się w interesy firmy rodzinnej – palarni kawy «Pluton» – i jako Plutonowicz, jedna z epizodycznych postaci, został przedstawiony w satyrycznej powieści „Nie-komediantka. Historia teatralna” (W. 1903) Heleny Orlicz-Garlikowskiej. Razem z siostrą Zofią kierował w r. 1904 siecią sklepów w Warszawie, uczestniczył w akcjach charytatywnych, założył kasę pożyczkowo-oszczędnościową dla pracowników i wypłacał im procent od obrotów. W październiku t.r. Pawlikowski sprowadził go do Lwowa, aby zagrał niewielką rolę Studenta w „Lilith” Juliusza Germana. T. w grudniu odwiedzał w Krakowie Wyspiańskiego; został przez niego sportretowany w roli Protesilasa, a w lipcu 1905 – w roli Sieciecha (obrazy stały się własnością T-a, obecnie w Muz. Teatralnym w W.) oraz otrzymał autograf jego wiersza „Wciąż czekam, czyli kto nadejdzie”. Od czerwca do października 1905 występował z teatrem łódzkim Mariana Gawalewicza w Warszawie w małej sali Filharmonii (następnie Teatr Mały), odtwarzając hrabiego Horeszkę w entuzjastycznie przyjętej inscenizacji Edwarda Puchalskiego fragmentów „Pana Tadeusza” wg Mickiewicza oraz Męża w scenach rodzinnych „Nie-Boskiej komedii” (reż. Gawalewicz). W pierwszej dekadzie stycznia 1906 wraz z Jadwigą Mrozowską odczytał tamże pierwszy akt „Wesela”. W Petersburgu zorganizował 11 II t.r. „Wieczór żywego słowa” na dochód miejscowego Tow. Dobroczynności. Jego repertuar recytatorski obejmował ok. pięciuset utworów, w tym zakazane przez cenzurę: „Pieśń wajdeloty” z „Konrada Wallenroda” i „Odę do młodości” Mickiewicza.
Po śmierci brata, Jana, T. z bratem Tadeuszem objął w r. 1906 firmę «Pluton», posiadającą wtedy oprócz palarni kawy sieć sklepów w Warszawie, Łodzi, Lublinie i Sosnowcu, a także zajmującą się eksportem do Rosji. Gdy Tadeusz wyjechał do Galicji Wschodniej, T. w r. 1907 wykupił firmę i zmienił jej nazwę na «M. Tarasiewicz i Sp.». Został prezesem zarządu Tow. Akcyjnego, a firmę rozwijał z powodzeniem do końca życia (z przerwą w l. pierwszej wojny światowej). Od końca marca do początku maja 1906 występował gościnnie w Krakowie – jako Pelleas w „Pelleasie i Melisandzie” Maeterlincka (reż. Solski) i Don Fernand w „Księciu Niezłomnym” P. Calderona w parafrazie Słowackiego (partnerował Irenie Solskiej). W kwietniu i maju 1907 grał m.in. Giano Gianniego w „Beatryks Cenci” Słowackiego i Gustawa w „Ślubach panieńskich” we własnej reżyserii. W kwietniu i maju 1908 partnerował Solskiej jako Grajek w „Lady Godivie” Leopolda Staffa oraz Romeo w „Romeo i Julii” Shakespeare’a. Zastępując Gawalewicza w Teatrze Małym w Warszawie wyreżyserował od listopada do grudnia t.r. pięć sztuk, m.in. „Podpory społeczeństwa” Ibsena i „Matkę powiernicę” Marivaux. W imieniu młodych aktorów przemawiał 17 VII 1909 w Krakowie na pogrzebie Modrzejewskiej. Występował też w koncertach na rzecz sprowadzenia prochów Słowackiego do Krakowa i uroczystościach związanych z setną rocznicą jego urodzin: 16 X t.r. odtwarzał postać poety podczas uroczystego wieczoru z okazji nadania Teatrowi Miejskiemu imienia Juliusza Słowackiego. W przeglądzie dramatów Słowackiego, zorganizowanym w listopadzie przez dyrektora Solskiego, występował jako Szczęsny w „Horsztyńskim”, Kirkor w „Balladynie”, Fantazy, Giano Gianni i Zbigniew.
Na zaproszenie Zelwerowicza T. w grudniu 1910 grał gościnnie w teatrze łódzkim Don Carlosa, Poetę i Gucia. W lutym 1911 odtwarzał tytułowego bohatera w „Demostenesie” Tadeusza Konczyńskiego w Teatrze Wielkim w Warszawie (reż. A. Bednarczyk). Zgłaszając 28 II 1913 swą kandydaturę do dzierżawy i objęcia kierownictwa Teatru im. Słowackiego, w Kilku uwagach przy konkursie na Teatr Miejski w Krakowie w r. 1913 dokonał trafnej analizy sytuacji tej sceny, podając propozycje zmian. Postulował m.in. wzmocnienie zespołu aktorskiego, kontrakty dzierżawne dla dyrektora na cztery lata, utworzenie przy teatrze szkoły dramatycznej. Skreślony z listy kandydatów (Rada Miejska nie chciała ponownie dyrektora-aktora) zaprotestował 20 V t.r. przeciw tej decyzji, pisząc Do rady Król. Stoł. Miasta Krakowa i jej prezydenta list otwarty (Michalik J., Dzieje teatru w Krakowie…, Kr. 1987). W r. 1914 został współwłaścicielem nowo założonego tygodnika „Polska Scena i Sztuka”, w którym redagował dział teatralny oraz ogłaszał recenzje. W chwili wybuchu pierwszej wojny światowej przebywał w Warszawie, rozdzielony z żoną i synem. Wrócili oni ze Szwajcarii przez Rumunię do Warszawy w grudniu t.r. W TZSP współorganizował w tym miesiącu wystawę dla uczczenia Wyspiańskiego, a 15 XII w Teatrze Wielkim recytował „Pogrzeb” z rapsodu „Kazimierz Wielki” tego twórcy.
Wobec zbliżania się frontu T. jako obywatel austriacki został zmuszony 6 VII 1915 wyjechać z rodziną w głąb Rosji. Osiadł w Riazaniu, gdzie urządzał wieczory poetyckie. Wiosną 1916 przeniósł się do Moskwy i przyłączył do zespołu Teatru Polskiego Arnolda Szyfmana. Pierwszy raz wystąpił 12 IV 1916 jako Fantazy (reż. J. Osterwa), następnie zagrał Derwida w „Lilli Wenedzie” Słowackiego (reż. Szyfman) i jako tytułowy bohater w „Bolesławie Śmiałym” (reż. Osterwa) stworzył «kreację mocną, uplastyczniając wszystkie zasadnicze rysy postaci z całą maestrią swego talentu» (Z. Stefański). Wyreżyserował „Klub kawalerów” Bałuckiego, a na inscenizowanym przez Szyfmana wieczorze Mickiewiczowskim 3 VI t.r. recytował fragmenty „Konrada Wallenroda” i „Pana Tadeusza” oraz „Odę do młodości”. Wraz z większością zespołu wyjechał w sierpniu do Kijowa i tam w sezonie 1916/17 w Teatrze Polskim pod dyrekcją Franciszka Rychłowskiego grał m.in. Poetę (reż. Osterwa), Bolesława Śmiałego, Chłopickiego w „Warszawiance” (we własnym opracowaniu), Księcia Niezłomnego (reż. Osterwa), Szczęsnego w „Szlakiem legionów” Ludwika Hieronima Morstina, a także sporadycznie reżyserował. Wziął udział w programie zorganizowanym po śmierci Henryka Sienkiewicza (listopad 1916). W powstałym w Kijowie Związku Artystów Sceny Polskiej został 13 IV 1917 wybrany na prezesa. Razem z Osterwą wystąpił 15 VI t.r. we fragmentach „Mazepy” na dochód tego związku, a 21 VII pojawił się w roli tytułowej w „Kościuszce pod Racławicami”.
Z Kijowa T. wyjechał 21 II 1918 pociągiem ewakuacyjnym PCK przez Podwołoczyska, Tarnopol i Lwów. W Warszawie zaczął ubiegać się o dzierżawę i dyrekcję Teatru Polskiego, lecz po powrocie Szyfmana zrezygnował. Jesienią t.r. w Teatrze Polskim w Poznaniu zagrał Kordiana w reżyserii dyrektora Bolesława Szczurkiewicza; grał tam także Gustawa i Chłopickiego. W dn. 17–19 IV 1919 przewodniczył obradom I walnego Zjazdu Delegatów Związku Artystów Scen Polskich; wybrany skarbnikiem Zarządu Głównego, pozostał nim do kwietnia 1920. W ramach trzyletniego kontraktu objął 1 VII 1919 kierownictwo działów: dramatycznego, operowego i operetkowego Teatru Miejskiego we Lwowie. Wystawiał repertuar popularny oraz liczne dramaty polskie: trzy komedie Fredry, „Carewicza” Zapolskiej, dwukrotnie Wyspiańskiego: „Wesele” (reż. Żelazowski) i prapremierę „Królowej Korony Polskiej” (reż. F. Frączkowski), w której 22 XI 1919 zagrał króla Jana Kazimierza, a także dramaty Stefana Żeromskiego: „Sułkowskiego” we własnym opracowaniu tekstu (reż. Frączkowski) i „Ponad śnieg” (reż. Kazimierz Okornicki). Gdy z powodu wojny polsko-sowieckiej odeszła z teatru wiosną 1920 część aktorów, podał się w czerwcu t.r. do dymisji, ale Komisja Teatralna jej nie przyjęła, winą za zły stan teatru obarczając prasę. Mimo trudności, rozpoczął sezon 1920/1 wystawiając, obok repertuaru rozrywkowego, „Kordiana”, „Sędziów” Wyspiańskiego (reż. E. Chaberski), „Papierowego kochanka” Jerzego Szaniawskiego, „Asystenta” Zapolskiej oraz „Krakowiaków i Górali” Wojciecha Bogusławskiego i Jana Nepomucena Kamińskiego. Atakowany za nieudolne kierowanie sceną, m.in. przez Jana Parandowskiego w „Gazecie Lwowskiej”, ponownie w grudniu 1920 podał się do dymisji, która tym razem została przyjęta.
W marcu 1921 wrócił T. do Warszawy. Powołany tam od 1 VI t.r. na stanowisko dyrektora Teatru Rozmaitości, rozpoczął sezon 19 VIII „Burmistrzem Stylmondu” Maeterlincka (reż. Wysocka). Wystawiał głównie polskie dramaty współczesne, m.in. „Straszne dzieci” Karola Huberta Rostworowskiego (reż. Wysocka). Już poważnie chory na artretyzm, grał od 17 I 1922 Króla w „Bolesławie Śmiałym” (reż. Chaberski). Inscenizację część krytyki uznała za skandaliczną, a rolę za karykaturalną (E. Breiter, M. Orlicz). Ostatni raz wystąpił 26 II t.r. (jako Bolesław Śmiały). Na IV Zjeździe Związku Dyrektorów Teatrów Polskich w dn. 25–31 V został wybrany do zarządu. Po zakończeniu 31 VIII kontraktu z Teatrem Rozmaitości zajmował się biznesem i tłumaczeniami; przełożył m.in. komedię węgierskiego dramatopisarza L. Lakatosa „Mężczyzna i kobieta” (premiera w «Rozmaitościach» 23 V 1923, reż. Chaberski).
T. był aktorem o bardzo dobrych warunkach scenicznych, «miał […] postać smukłą, twarz marzycielską, ujmował szczerością i ciepłem serdecznego uczucia» (Kotarbiński). Wg Wiktora Brumera «natura obdarzyła go ślicznym, metalicznym, jak dzwonek brzmiącym głosem». Piękną dykcję, nieprzeciętny talent deklamacyjny i wyczucie stylu zauważali niemal wszyscy recenzenci. Zdaniem Wilhelma Feldmana zawładnął tylko jedną stroną mowy polskiej – patetyczną, «ale za to z mistrzostwem» („Krytyka” T. 1: 1907). W opinii Teofila Trzcińskiego cechowała go «inteligencja niecodzienna, ustawicznie rozwijana – a jednocześnie wstydliwość intelektualisty […] i paniczna obawa przed posądzeniem o komedianctwo». «W repertuarze modernistycznym i rolach wymagających mocnych ludzi i bohaterów czuł się źle» (F. Pajączkowski). Wg Trzcińskiego na T-u wzorował się młody Osterwa. T. zmarł na serce 16 X 1923 w pociągu relacji Lwów–Warszawa. Został pochowany 20 X na cmentarzu Powązkowskim w grobowcu rodzinnym (kw. 71–6–12, 13).
W małżeństwie z Janiną Ludwiką z Marcinkowskich (1891–1947), poślubioną 23 II 1910 w Warszawie w kościele p. wezw. Przemienienia Pańskiego (kapucynów), miał T. syna Kordiana Feliksa (1910–2013), żonatego z Marią z Panasewiczów, absolwenta Szkoły Głównej Handl. w Warszawie, od r. 1934 kierującego firmą «Pluton», po drugiej wojnie światowej prezesa Związku Hurtowników Spożywczo-Kolonialnych (1945) oraz Warszawskiej Izby Przemysłowo-Handlowej (1948–1950), dyrektora Centrali Wytwórczo-Usługowej «Libella», działacza sportowego oraz autora książek poświęconych tenisowi (m.in. „Opowieści tenisowe z myszką”, Wr. 1992) i wspomnieniowych (m.in. „Kawa po warszawsku. Dzieje firmy «Pluton»”, W. 1971, „Cały wiek w Warszawie”, W. 2005).
Portret, medalion w gipsie przez C. Makowskiego z r. 1911 w Muz. Narod. w W. oraz w Muz. Teatr. w W.; Rys. jako Don Fernand przez NN [K. Frycz?] z ok. r. 1906, w Muz. Teatr. w W.; Rys. kredkami jako Fantazy przez J. Wodyńskiego z r. 1920 tamże; Karykatura przez K. Frycza z r. 1904, w: „Teka Melpomeny, autolitografie”, Kr. 1904; Fot. w: „Ilustr. Pol.” 1903 nr 4, jako Sieciech w „Życie i Sztuka” 1903 nr 38, „Świat” 1919 nr 24, 1922 nr 23; – Dramat obcy w Polsce 1765–1965, Kr. 2001–4 I–II; Hahn W., Shakespeare w Polsce. Bibliografia, Wr. 1958; Słown. teatru pol. (fot., bibliogr., ikonogr.); Wyspiański S., Dzieła zebrane, Kr. 1958–68 IV–XV; – Cybulski A., Teatr lwowski, „Krytyka” T. 1: 1903; Dzieje teatru polskiego, Red. T. Sivert, W. 1987–8 IV (fot.); Guderian-Czaplińska E., Teatralna Arkadia. Poznańskie teatry dramatyczne 1918–1939, P. 2004; Hałabuda S., Aktorzy lwowscy 1919–1929 (Teatr Miejski) (mszp. w IS PAN); tenże, Trzy krakowskie inscenizacje „Kordiana” J. Słowackiego, w: Juliusz Słowacki we współczesnym teatrze polskim. Sesja naukowa, Kr. 1981 s. 57–9; Juliusz Słowacki na scenach krakowskich, Kr. 1979; Krasiński E., Arnold Szyfman. Portret dyrektora w labiryncie teatru, W. 2013; tenże, Stefan Jaracz, W. 1983; Kuchtówna L., Irena Solska, W. 1980; taż, Karol Frycz, W. 2004; Kuligowska-Korzeniewska A., Scena obiecana. Teatr polski w Łodzi 1844–1918, Ł. 1995; Lorentowicz J., Teatr Polski w Warszawie 1913–1938, W. 1938 s. 94–5; Makomaska E., Michał Tarasiewicz, W. 1968 (bibliogr., niepełny spis ról, fot., błędna data ur.); Marczak-Oborski S., Teatr w Polsce 1918–1939, W. 1984; Masłowski M., Dzieje bohatera, Wr. 1978; Michalik J., Czytelnia Teatru Miejskiego w Krakowie, „Pam. Teatr.” 1983 z. 2 s. 262–4, 266; tenże, Dzieje teatru w Krakowie w latach 1893–1915. Teatr Miejski, Kr.–Wr. 1985 (fot.); tenże, Dzieje teatru w Krakowie w latach 1893–1915. W cieniu Teatru Miejskiego, Kr. 1987; Pajączkowski F., Teatr lwowski pod dyrekcją Tadeusza Pawlikowskiego 1900–1906, Kr. 1961 (fot., spis przedstawień); Poskuta-Włodek D., Co dzień powtarza się gra, Kr. 1993 s. 45–6, 53, 109, 163; taż, Trzy dekady z dziejów sceny. Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie w latach 1914–1945, Kr. 2001; Przybyszewska A., „Etyczny utylitarysta”. Edmund Rygier w Teatrze Polskim w Poznaniu (1896–1908), P. 2016; Skwarczyńska S., Leona Schillera trzy opracowania teatralne „Nie-Boskiej komedii” w dziejach jej inscenizacji w Polsce, W. 1958 (fot.); Stykowa M. B., Teatralna recepcja Maeterlincka w okresie Młodej Polski, Wr. 1980; Szczublewski J., Żywot Osterwy, W. 1973; Wilski Z., Polskie szkolnictwo teatralne 1811–1944, Wr. 1978; tenże, Wielka tragiczka, Kr. 1982; Wysiński A., Związek Artystów Scen Polskich, Wr. 1979; – Chmielewski Z., Kordian Tarasiewicz. Wspomnienie, W. 2015 (fot.); German J., Od Zapolskiej do Solskiego, W. 1958 s. 241–2; Grzymała-Siedlecki A., Świat aktorski moich czasów, W. 1973; tenże, Tadeusz Pawlikowski i jego krakowscy aktorzy, Kr. 1971; Estreicher K., Flach J., Sprawozdania Krakowskiej Komisji Teatralnej 1893–1911, Wr. 1992; Kietlińska E., Wrażenia i wspomnienia młodej teatromanki, Kr. 2012; Koneczny F., Teatr krakowski. Sprawozdania 1896–1905, Kr. 1994; Kotarbińska L., Wokoło teatru, W. 1930; Kotarbiński J., W służbie sztuki i poezji, W. 1929; Listy Lucyny i Józefa Kotarbińskich, Red. Z. Jasińska, W. 1978; Kowalczuk J. M., III Państwowe Liceum i Gimnazjum im. Króla Stefana Batorego we Lwowie, Kr. 2006; Małkowski H., Moje wspomnienia, W. 1958; Parandowski J., Kiedy byłem recenzentem, W. 1963 s. 40–1, 43; Solska I., Pamiętnik, W. 1978; Solski L., Wspomnienia 1855–1954, Kr. 1961; Sprawozdanie […] Dyrekcji Gimnazjum w Krakowie za rok szkolny 1886, Kr.; toż za r. 1887, Kr.; toż za r. 1888, Kr.; Toeplitz-Mrozowska J., Słoneczne życie, Kr. 1963; Trzciński T., O teatrze i muzyce, W. 1968 (fot.); – „Czas” 1902 nr 258, 276, 288–290 (Tarnowski), 1906 nr 76, 1907 nr 100; „Dzien. Zarządu m. st. Warszawy” 1921 nr 50; „Echo Pol.” 1916 nr 21 (Stefański); „Gaz. Lwow.” 1902 nr 52, 1920 nr 26; „Głos Narodu” 1900 nr 71; „Głos Pol.” 1922 nr 19 (Breiter); „Kur. Lwow.” 1918 nr 123; „Kur. Warsz.” 1897 nr 170, 1910 nr 37, 1911 nr 56; „Nowa Reforma” 1902 nr 277, 1906 nr 77; „Pam. Teatr.” 1961 z. 2 s. 261, 264, 1962 z. 4 s. 574; „Przegl. Teatr. i Kinematograficzny” 1922 nr 7 (Orlicz); „Słowo Pol.” 1900 nr 478; „Świat” 1907 nr 8, 1908 nr 18 (fot.); „Tyg. Ilustr.” 1922 nr 9 (fot.); – Nekrologi i wspomnienia pośmiertne z r. 1923: „Chwila” nr 1657, „Gaz. Poranna 2 Grosze” nr 285, 286, 289, „Gaz. Warsz.” nr 285, „Kur. Warsz.” nr 288, 290, 293, „Rzplta” nr 285, „Tyg. Ilustr.” nr 45 (fot.), „Życie Teatru” nr 8 (Brumer); – Arch. Artyst. i B. Teatru im. J. Słowackiego w Kr.: Fot., wycinki, afisze, rkp. 4481 („Piekielne męki” Gettkego i Engela); Arch. Narod. w Kr.: Spis mieszkańców 1880, dz. I nr 8, TM5, List Idalii Pawlikowskiej do T-a, Kilka uwag przy konkursie na teatr Miejski w Krakowie w r. 1913, rkp., akt ur. z paraf. rzymskokatol. p. wezw. NMP w Kr., sygn. 29/328/177; B. Jag.: Przyb. 209/08 (list do B. Wallek-Walewskiego), Przyb. 295/11 (list do Z. Jachimeckiego), Przyb. 10344 III (list do E. Romera z r. 1923), Przyb. 11724 II (list do Gawalewicza), Przyb. 6445 III (list do Romana Zawiślińskiego z r. 1908), Przyb. 8950 III (listy do Alberta Zippera z l. 1899–1923); IS PAN: Zbiory Specjalne, teczki 1401, 5014, 5015 (fotografie, List otwarty do Rady M. Krakowa, wycinki, notatki odręczne, rkp. ról, głównie z okresu łódzkiego, krakowskiego i lwowskiego, m.in. Zbigniewa Antoniego w „Panu Damazym” Józefa Blizińskiego, Robina w „Pamiętnikach szatana” E. Arago i P. Vermonda, Franciszka Moora, Fantazego, Peleasa); Muz. Teatr. w W.: sygn. D. 4 III (m.in. dok., wiersze, role: Edwina z „Odludków i poety” Fredry i Karola Moora), sygn. D. 171 III (wiersze), sygn. D. 300 III (List do Rygiera); Paraf. rzymskokatol. p. wezw. Przemienienia Pańskiego w W.: Księga małżeństw, nr I–61/27/1910.
Diana Poskuta-Włodek